STM32’de DMA Nedir ve Ne Zaman Kullanılır?

17-11-2026 17:20
STM32’de DMA Nedir ve Ne Zaman Kullanılır?

Mikrodenetleyicide bir sensörden sürekli veri okurken ya da UART üzerinden uzun bir mesaj gönderirken işlemcinin büyük bölümü, veriyi bir yerden alıp başka bir yere taşımakla meşgul olur. STM32 mikrodenetleyicilerde bu işi işlemciden alan bir birim vardır: DMA. Bu yazıda DMA’nın ne olduğunu, STM32’de nasıl çalıştığını, hangi durumlarda gerçekten fayda sağladığını ve ilk DMA uygulamanızı nasıl kuracağınızı anlatıyoruz.


1. DMA Nedir?

DMA (Direct Memory Access – Doğrudan Bellek Erişimi), verinin işlemci (CPU) araya girmeden bellek ile çevre birimleri arasında ya da bellek içinde bir yerden başka bir yere aktarılmasını sağlayan donanım birimidir. İşlemci aktarımı yalnızca başlatır; veriyi bayt bayt taşıma işini DMA denetleyicisi üstlenir.

✔️ İşlemci, aktarım sürerken başka işlerle ilgilenebilir.
✔️ Aktarım bittiğinde DMA bir kesme üreterek işlemciyi haberdar edebilir.
✔️ Yüksek hızlı ve sürekli veri akışlarında, veri kaçırma riski azalır.

Örnek: DMA kullanmadan 1000 ADC örneği okumak için işlemci her dönüşümün bitmesini bekler ve sonucu kendisi diziye yazar. DMA ile ise ADC sonuçları otomatik olarak diziye yazılır; işlemci yalnızca dizi dolduğunda devreye girer.


2. STM32’de DMA Nasıl Çalışır?

STM32 ailesinde DMA denetleyicisi birden fazla kanaldan oluşur. Her kanal, belirli çevre birimlerinden gelen isteklere bağlıdır. Örneğin STM32F103C8T6’da tek bir DMA denetleyicisi (DMA1) ve bu denetleyiciye ait 7 kanal bulunur. Hangi çevre biriminin hangi kanalı kullandığı, referans kılavuzundaki (reference manual) DMA istek tablosunda belirtilir.

✔️ Kaynak ve hedef adres: Verinin nereden okunup nereye yazılacağı belirlenir.
✔️ Veri genişliği: Aktarım 8, 16 veya 32 bit olarak ayarlanabilir.
✔️ Adres artırma: Bellek tarafında adres her aktarımdan sonra artırılır; çevre birimi tarafında genellikle sabit kalır.
✔️ Aktarım sayısı: Kaç veri taşınacağı önceden girilir.
✔️ Öncelik: Aynı anda birden fazla kanal istek gönderirse öncelik ayarı hangisinin önce çalışacağını belirler.

Örnek: STM32F103’te ADC1 istekleri DMA1’in 1. kanalına bağlıdır. ADC’yi DMA ile kullanmak istediğinizde bu kanalı yapılandırmanız gerekir.


3. Aktarım Yönleri ve Çalışma Modları

DMA ile üç farklı yönde aktarım yapılabilir. Ayrıca aktarımın bir kez mi yoksa sürekli mi yapılacağı da seçilebilir.

✔️ Çevre biriminden belleğe: ADC sonuçlarını veya UART’tan gelen veriyi bir diziye yazmak.
✔️ Bellekten çevre birimine: Bir diziyi UART veya SPI üzerinden göndermek.
✔️ Bellekten belleğe: Büyük bir veri bloğunu RAM içinde başka bir yere kopyalamak.
✔️ Normal mod: Belirlenen sayıda veri aktarılır ve kanal durur.
✔️ Döngüsel (circular) mod: Aktarım sayısı tamamlandığında DMA dizinin başına döner ve aktarıma kesintisiz devam eder.

Döngüsel modda “yarım aktarım” (half transfer) ve “aktarım tamamlandı” (transfer complete) kesmeleri birlikte kullanılabilir. Böylece DMA dizinin ikinci yarısını doldururken siz ilk yarısındaki veriyi işleyebilirsiniz. Bu yönteme çift tampon (double buffering) mantığı denir.


4. DMA’lı ve DMA’sız Aktarımın Karşılaştırması

Aşağıdaki tablo, STM32’de veri aktarımı için kullanılan üç yöntemi genel olarak karşılaştırır:

Yöntem İşlemci yükü Kurulum zorluğu Uygun olduğu durum
Yoklama (polling) Yüksek, işlemci aktarım bitene kadar bekler Kolay Kısa ve seyrek aktarımlar
Kesme (interrupt) Orta, her veri için bir kesme oluşur Orta Düşük hızlı, düzensiz gelen veriler
DMA Düşük, işlemci yalnızca başlatır ve sonucu işler Daha fazla ayar gerektirir Sürekli ADC örnekleme, uzun UART/SPI aktarımları, ekran güncelleme

5. DMA Ne Zaman Kullanılmalı?

DMA her projede gerekli değildir. Birkaç baytlık bir I2C okuması için DMA kurmak, kodu gereksiz yere karmaşıklaştırır. DMA’nın gerçekten fayda sağladığı durumlar şunlardır:

✔️ ADC ile sabit aralıklarla çok sayıda örnek almak, örneğin ses veya sinyal ölçümü.
✔️ Birden fazla ADC kanalını tarama (scan) modunda sırayla okuyup sonuçları bir diziye yazmak.
✔️ SPI ile bir TFT ekrana büyük miktarda piksel verisi göndermek.
✔️ UART üzerinden uzunluğu önceden bilinmeyen veri paketlerini almak.
✔️ İşlemcinin aynı anda hesaplama, kontrol döngüsü veya haberleşme gibi başka işlerle meşgul olduğu projeler.

Örnek: STM32F103 ile dört analog sensörü sürekli okumak istiyorsanız ADC’yi tarama modunda ve DMA’yı döngüsel modda çalıştırabilirsiniz. Dizideki dört değer arka planda sürekli güncellenir; ana döngüde yalnızca bu değerleri okumanız yeterli olur.


6. STM32CubeIDE ile İlk DMA Uygulaması

STM32CubeIDE’de DMA ayarlarının çoğu grafik arayüzden yapılır ve gerekli başlatma kodu otomatik olarak oluşturulur.

✔️ ADC1 ayarlarında “DMA Settings” sekmesinden yeni bir DMA isteği ekleyin.
✔️ Mode alanını Circular, veri genişliğini Half Word (16 bit) olarak seçin.
✔️ ADC ayarlarında Continuous Conversion Mode ve DMA Continuous Requests seçeneklerini etkinleştirin.
✔️ Kodu oluşturduktan sonra ADC’yi DMA ile başlatın.

uint16_t adcDegerleri[4];

/* main() içinde, başlatma kodlarından sonra */
HAL_ADC_Start_DMA(&hadc1, (uint32_t *)adcDegerleri, 4);

/* Dizi her dolduğunda çağrılır */
void HAL_ADC_ConvCpltCallback(ADC_HandleTypeDef *hadc)
{
  /* adcDegerleri dizisindeki güncel sonuçları burada işleyin */
}

Bu kod çalıştıktan sonra ADC sonuçları işlemciyi meşgul etmeden adcDegerleri dizisine yazılır.


7. Sık Yapılan Hatalar

✔️ Yanlış veri genişliği: ADC 12 bit sonuç üretir; dizi uint16_t iken DMA’yı 8 bit ayarlamak hatalı değerlere yol açar.
✔️ Yanlış kanal seçimi: Her çevre birimi belirli bir kanala bağlıdır; referans kılavuzundaki tabloyu kontrol edin.
✔️ Yerel değişkene aktarım: DMA hedefi olarak bir fonksiyon içindeki yerel diziyi kullanmak, fonksiyondan çıkıldığında belleğin başka amaçla kullanılmasına neden olur. Hedef diziyi global olarak tanımlayın.
✔️ Aktarım bitmeden veriyi değiştirmek: UART ile gönderim sürerken gönderilen diziyi değiştirmek, karşı tarafa bozuk veri gitmesine neden olur.


8. Gerekli Malzemeler

✔️ Uygulamaları denemek için STM32F103C8T6 geliştirme kartı iyi bir başlangıçtır.
✔️ Kartı programlamak ve hata ayıklamak için ST-LINK/V2 STM8 STM32 programlayıcı kullanabilirsiniz.
✔️ Diğer seçenekler için STM mikrodenetleyici kategorisine göz atabilirsiniz.


Sonuç

DMA, STM32’de veri taşıma işini işlemciden alarak hem performansı artırır hem de zamanlama hassasiyetini korur. Kısa ve seyrek aktarımlarda yoklama veya kesme yeterli olsa da sürekli ADC örnekleme, ekran güncelleme ve uzun seri haberleşme gibi işlerde DMA büyük fark yaratır. Doğru kanalı seçmek, veri genişliğini doğru ayarlamak ve hedef diziyi global tanımlamak, DMA’yı sorunsuz kullanmanın temel adımlarıdır.

ideasoft e-ticaret paketleri ile hazırlandı.