Hall Effect Sensörü ile RPM Ölçümü: Arduino ile Adım Adım
Bir fanın, motor milinin ya da bisiklet tekerleğinin dakikada kaç tur attığını bilmek; hız kontrolü, arıza tespiti ve performans takibi için çok işe yarar. Bu ölçümün en pratik yollarından biri, dönen parçaya küçük bir mıknatıs yerleştirip yanına bir Hall effect sensörü koymaktır. Bu yazıda bir UGN3113 Hall effect sensörü, küçük bir mıknatıs ve Arduino Uno R3 ile temassız bir devir (RPM) ölçerin nasıl kurulacağını adım adım anlatıyoruz.
1. Hall Effect Sensörü Nedir?
Hall effect sensörü, manyetik alanı algılayan yarı iletken bir bileşendir. İçinden akım geçen ince bir levhaya dik bir manyetik alan uygulandığında levhanın kenarları arasında küçük bir gerilim oluşur; bu olaya Hall etkisi denir. Sensörün içindeki yükselteç ve karşılaştırıcı devresi bu küçük gerilimi işler ve mikrodenetleyicinin okuyabileceği bir çıkışa dönüştürür.
✔️ Temassız çalışır: Mıknatıs ile sensör birbirine dokunmadığı için mekanik aşınma olmaz.
✔️ Toza ve kire dayanıklıdır: Optik sensörlerin aksine yağ veya toz, ölçümü kolay kolay bozmaz.
✔️ Hızlı tepki verir: Dijital Hall sensörleri, reed switch gibi mekanik kontaklara göre çok daha yüksek frekanslarda güvenilir şekilde çalışır.
2. Hall Sensörü Türleri
Hall effect sensörleri, çıkışlarının manyetik alana nasıl tepki verdiğine göre üç ana gruba ayrılır. RPM ölçümü için hangisini seçeceğinizi bu fark belirler.
| Tür | Örnek | Çıkış | Davranış | RPM ölçümüne uygunluk |
|---|---|---|---|---|
| Unipolar anahtar | UGN3113 | Dijital (açık kolektör) | Güney kutup yaklaşınca LOW olur, uzaklaşınca serbest kalır. | Çok uygun; tek mıknatısla çalışır. |
| Bipolar mandal (latch) | UGN3177 | Dijital (açık kolektör) | Bir kutupla LOW olur, ancak ters kutup gelince serbest kalır. | Uygun; ters kutuplu mıknatıs çifti gerekir. |
| Lineer (analog) | UGN3503, A1302 | Analog gerilim | Çıkış gerilimi alan şiddetiyle orantılı olarak değişir. | Mümkün ama gereksiz; alan ölçümü için daha uygundur. |
Bu projede tek mıknatısla doğrudan darbe üreten UGN3113’ü kullanıyoruz. Diğer seçenekleri Hall effect sensörleri kategorimizde inceleyebilirsiniz.
3. Gerekli Malzemeler
✔️ Arduino Uno R3 (veya Nano)
✔️ UGN3113 Hall effect sensörü
✔️ Küçük bir neodyum mıknatıs
✔️ 10 kΩ direnç (harici pull-up için, isteğe bağlı)
✔️ 100 nF kondansatör (besleme filtresi için)
✔️ Breadboard ve jumper kablolar
4. Bağlantı Şeması
UGN3113’ün pin sırası, yazılı (markalı) yüzüne bakarken soldan sağa 1-2-3 şeklindedir. Çıkış açık kolektör olduğu için bir pull-up direncine ihtiyaç duyar; aksi hâlde sensör çıkışı boşta kalır ve okuma kararsız olur.
| UGN3113 pini | Arduino bağlantısı | Not |
|---|---|---|
| 1 – VCC | 5V | VCC ile GND arasına, sensöre yakın bir 100 nF kondansatör ekleyin. |
| 2 – GND | GND | Ortak toprak |
| 3 – OUT | D2 | 10 kΩ ile 5V’a pull-up yapın veya koddaki INPUT_PULLUP ayarını kullanın. |
Arduino Uno’da harici kesme destekleyen pinler D2 ve D3’tür. Darbeleri kaçırmamak için sensör çıkışını bu pinlerden birine bağlamanız gerekir.
Örnek: Sensör hiç tepki vermiyorsa mıknatısı ters çevirip yeniden deneyin. UGN3113 gibi unipolar sensörler yalnızca güney kutup sensörün yazılı yüzüne baktığında tetiklenir.
5. Arduino Kodu
Kod, her mıknatıs geçişinde oluşan düşen kenarı kesme ile sayar. Her saniyede bir sayacı okuyup sıfırlar ve geçen süreye göre dakikadaki devir sayısını hesaplar.
const byte HALL_PIN = 2;
const byte MIKNATIS_SAYISI = 1; // bir turdaki mıknatıs sayısı
const unsigned long OLCUM_SURESI = 1000; // ms
volatile unsigned long darbeSayisi = 0;
unsigned long oncekiZaman = 0;
void darbeSay() {
darbeSayisi++;
}
void setup() {
Serial.begin(9600);
pinMode(HALL_PIN, INPUT_PULLUP);
attachInterrupt(digitalPinToInterrupt(HALL_PIN), darbeSay, FALLING);
oncekiZaman = millis();
}
void loop() {
unsigned long simdi = millis();
unsigned long gecen = simdi - oncekiZaman;
if (gecen >= OLCUM_SURESI) {
noInterrupts();
unsigned long darbe = darbeSayisi;
darbeSayisi = 0;
interrupts();
oncekiZaman = simdi;
float rpm = (darbe * 60000.0) / (gecen * MIKNATIS_SAYISI);
Serial.print("Devir: ");
Serial.print(rpm, 0);
Serial.println(" RPM");
}
}
Kesme fonksiyonunda değiştirilen darbeSayisi değişkeni volatile olarak tanımlanır. Sayaç okunurken kesmeler kısa bir süre kapatılır; böylece çok baytlı değer okunurken yarıda değişmez.
6. Ölçüm Hassasiyetini Artırmak
Bu yöntemde çözünürlük, ölçüm süresi ve turdaki mıknatıs sayısına bağlıdır. Tek mıknatıs ve 1 saniyelik pencereyle her darbe 60 RPM’e karşılık gelir. Yüksek devirlerde bu 60 RPM’lik adım pek önemli değildir, ancak düşük devirlerde okuma belirgin şekilde dalgalanır.
Örnek: Fanın milinde tek mıknatıs olduğunu ve 1 saniyede 25 darbe saydığınızı düşünün. Sonuç 25 × 60 = 1500 RPM olur. Aynı mile simetrik olarak iki mıknatıs yerleştirirseniz aynı hızda 50 darbe sayarsınız; bu durumda MIKNATIS_SAYISI değerini 2 yapmanız gerekir.
✔️ Mıknatıs sayısını artırmak: Turdaki darbe sayısı arttıkça çözünürlük iyileşir; mıknatısları dengeli yerleştirmeyi unutmayın.
✔️ Ölçüm süresini uzatmak: 2–3 saniyelik pencere daha kararlı sonuç verir ama ekran daha yavaş güncellenir.
✔️ Periyot ölçmek: Çok düşük devirlerde darbe saymak yerine iki darbe arasındaki süreyi micros() fonksiyonuyla ölçmek daha doğru sonuç verir.
7. Montaj ve Sık Karşılaşılan Sorunlar
✔️ Mesafeyi küçük tutmak: Mıknatıs ile sensör arasındaki boşluk genellikle birkaç milimetre olmalıdır; mesafe arttıkça alan hızla zayıflar.
✔️ Mıknatısı sağlam sabitlemek: Yüksek devirde gevşeyen mıknatıs fırlayabilir; yapıştırıcıyla veya yuvaya gömerek sabitleyin.
✔️ Kabloları kısa tutmak: Motor kablolarından gelen parazit sahte darbelere yol açabilir; uzun hatlarda harici pull-up direnci ve ekranlı kablo kullanın.
✔️ Ortak GND bağlantısını kontrol etmek: Sensör ayrı bir kaynaktan beslenecekse GND hatları mutlaka birleştirilmelidir.
Sonuç
Hall effect sensörü ve tek bir mıknatısla temassız, aşınmasız ve toza dayanıklı bir devir ölçer kurmak oldukça kolaydır. Kesme ile darbe sayma yöntemi fan, motor, tekerlek ve dişli gibi pek çok dönen parçada aynı şekilde kullanılabilir. Ölçtüğünüz değeri bir LCD veya OLED ekrana yazdırarak ya da devir belirli bir sınırı aştığında uyarı vererek projenizi kolayca geliştirebilirsiniz.